ما همگی به خوبی میدانیم که زندگی ما سرشار از عدم قطعیت است. ما به طور قطعی نمیدانیم که تصمیمی که اکنون میگیریم، یک ساعت بعد و یک روز بعد و یک سال بعد منتهی به چه چیزی میشود. علت این عدم قطعیت هم پیچیدگی آدمی و زندگی اوست. در دنیای فیزیکی، ما ممکن است از یک قطعیت صحبت کنیم. مثلا بگوییم که ما اگر تمامی اطلاعات مربوط به حرکت این ابر را داشته باشیم، میتوانیم شکل و سرعت و مکان و جهت حرکت این تکه ابر را در یک ساعت بعد پیشبینی کنیم. اما ما که همهی این اطلاعات را نداریم. پس برای ما آیندهی ابر هم قطعی نیست.
به صورت تئوری ما اگر تمام اطلاعات این ابر و محیط اطرافش را داشته باشیم، میتوانیم با قطعیت بگوییم که اولین قطرهی باران از کدام قسمت ابر به زمین میافتد. بله به صورت تئوری اگر چنین اطلاعاتی داشته باشیم، میتوانیم دقیقا و با قطعیت چنین چیزی را پیشبینی کنیم. اما در واقع که این اطلاعات را نداریم و در عمل، ما با یک عدم قطعیت روبرو هستیم. در اینجا ما با یک سیستم آشوبناک (chaotic) روبرو هستیم.
ما در بازار سهام هم نمیتوانیم پیشبینی قطعی داشته باشیم. به این خاطر که یک تغییر کوچک در رفتار یک سهامدار، ممکن است آغازگر تغییرات بزرگ در بازار سهام باشد. پس ما در همین دنیای کلاسیک خودمان هم با نوعی عدم قطعیت روبرو هستیم و این عدم قطعیت، از نداشتن اطلاعات کافی از سیستم ناشی میشود. به صورت تئوری ما اگر اطلاعات روحی روانی تمام سیاستمداران و سهامداران و سرمایه داران و همچنین حوادث احتمالی جهانی و هزاران نوع اطلاعات دیگر را داشته باشیم، میتوانیم با قطعیت، آیندهی بازار سهام را پیشبینی کنیم.
ما اگر تمامی اطلاعات لازم راجع به دو نفر که در یک محیط هستند را داشته باشیم و تمامی اطلاعات لازم راجع به آن محیط را هم داشته باشیم، میتوانیم با قطعیت پیشبینی کنیم که آیا آنها با هم دوست میشوند یا خیر. اما چون این اطلاعات را نداریم، برایمان قطعی نیست که دوست میشوند یا نه و از همین بابت، آنها را از بابت دوست شدن یا نشدن، دارای ارادهای آزاد میبینیم. علت تمام این عدم قطعیتها، نداشتن اطلاعات کافی از آن سیستم است. حالا آن سیستم میخواهد آب و هوا باشد یا بازار سهام باشد یا روابط انسانی باشد. این عدم قطعیت، یک عدم قطعیت معرفت شناختی یا اپیستمیک (epistemic uncertainty) است و دلیلش هم این است که ما اطلاعات کافی نداریم.
اما این عدم قطعیت با عدم قطعیت سیستمهای کوانتومی تفاوت عمدهای دارد.
عدم قطعیت در سیستمهای کوانتومی، یک عدم قطعیت ذاتی (intrinsic uncertainty) است. یعنی به دانش و اطلاعات ما از سیستم ربطی ندارد. در آزمایش دو شکاف، ما حتی اگر اطلاعاتمان از سیستم تمام و کمال باشد، باز هم نمیتوانیم با قطعیت پیشبینی کنیم که این الکترون اکنون از کدام شکاف عبور خواهد کرد. ما صرفا میتوانیم راجع به احتمال عبور الکترون از هر شکاف صحبت کنیم و نمیتوانیم با قطعیت بگوییم که حتما از این شکاف عبور میکند. همانطور که گفته شد، این ویژگی ذاتی سیستم کوانتومیست و ربطی به میزان دانش ما از این سیستم ندارد. اما بعضا به غلط، برای توجیه آزادی ارادهی انسان، به عدم قطعیت کوانتومی متوسل میشوند که اساسا بیربط است، چون ما سیستم کوانتومی نیستیم که قوانین کوانتوم بر ما حاکم باشد. اما ارادهی آزاد ما، معطوف به همان عدم قطعیت معرفتیست. چون اطلاعات ما از خودمان و از جهان، کامل نیست، ما با یک عدم قطعیت مواجهیم و میتوانیم بگوییم که دارای ارادهای آزاد هستیم.
– ابا اباد